यस्तो छ अवैध हुन्डीको जालो, हुन्डीमार्फत् आएको पैसा कालो धन बराबर


YYY
आशीष ज्ञवाली, काठमाडौं,

कात्तिक ३०/विदेशका नेपालीहरुका लागि छिटो र सजिलो तरिकाले पैसा पठाउने माध्यम हुन्डी बनिरहेको छ । रेमिटबाट पैसा पठाउँदा झेल्नुपर्ने झन्झटका कारणले नै हुन्डी अधिकांश प्रवासी नेपालीहरुको पहिलो रोजाइमा परिरहेको छ ।


त्यसैले दक्षिण कोरियामा रहेका शिव खनाल नेपालका आफन्तलाई हरेक महिना हुन्डीमार्फत् पैसा नै पठाउँछन् । त्यसो त उनले त्यसरी पैसा पठाउनुको कारण रेमिट कम्पनीको अभाव भएर हैन ।
"सजिलो र छिटोको लागि मैले हुन्डीबाट पैसा पठाउने गरेको छु," खनाल भन्छन्, "पाँच वर्ष कोरियामै बसेयता मैले बैंकिङ च्यानलबाट पैसा पठाएको छैन ।" हालै नेपाल फर्केका विजय नेपाल पनि आफूले सधैँ हुन्डीमार्फत् पैसा पठाउने गरेको बताए । काठमाडौंको ताहाचलका विनोद पाठकका दाजु पनि हरेक महिना हुन्डीमार्फत् पैसा पठाउने गर्छन् । हुन्डीमार्फत् पैसा पठाउने लाखौँ मानिसहरुमध्ये यी त प्रतिनिधि पात्र मात्र हुन् । विदेशमा रहेका अधिकांश नेपालीहरुको पैसा पठाउने पहिलो विकल्पको रुपमा हुन्डी नै आउने गर्छ ।

त्यसले त रेमिट्यान्स कम्पनीले सेवा सुरु भएको एक दशक पूरा हुँदा पनि हुन्डीको कारोबारले अझै बजार पिटिरहेको छ । कोरियामा हुन्डीमार्फत् पैसा पठाउँदा कामदारहरु ठगिन थालेपछि कोरियास्थित नेपाली दूतावासले नेपालीहरुलाई वैधानिक तवरले नेपालबाट पैसा पठाउन आग्रह गरेको थियो । कोरियामा विभिन्न व्यापार व्यवसायमा सञ्चालन गरेका व्यवसायीहरु हुन्डीको कारोबारमा संलग्न रहेको पाइएको छ ।

दूतावासले विज्ञप्ति जारी गर्दैमा तत्काल दक्षिण कोरियामा प्रचलित हुन्डी कारोबार नरोकिने नेपाल रेमिट संघका अध्यक्ष चन्द्र ढकाल बताउँछन् । दक्षिण कोरियामा वैधानिक तवरबाट रेमिट्यान्स भित्राउन पहल गरिरहेका आइएमइका अध्यक्षसमेत रहेका ढकाल तत्काल कोरियाबाट वैधानिक तवरले आउने सम्भावना नरहेको बताउँछन् । हाल कोरियामा ३० हजारभन्दा बढी नेपालीहरु छन् । कोरियाबाट मात्र वाषिर्क १२ अर्ब नेपाली रुपैयाँ नेपाल भित्रिने गरेको छ । वाषिर्क रुपमा १२ अर्ब रुपैयाँ नेपाल भित्रिए पनि वैधानिक तवर १० प्रतिशत मात्र रेमिट्यान्स आउने गरेको रेमिट व्यवसायीहरु बताउँछन् । कोरियाबाट वैधानिक तवरले मात्र १० प्रतिशत रेमिट्यान्स आउने गरेको यसमा संलग्न व्यवसायीहरु बताउँछन् ।

नेपालमा वैधानिक तवरले भित्रिने रेमिट्यान्सको तुलनामा अवैध तरिकाबाट हुन्डीबाट आउने रकम त्यसको तुलनामा बढी छ । नेपालमा गत वर्ष मात्र वैधानिक तवरले रु २ खर्ब ५० अर्ब रेमिट्यान्स भित्रिएको थियो । अवैधानिक तवरले हुन्डीबाट भित्रिने रकमको तथ्याङ्क नहुने भएकाले कति रकम भित्रिएको जानकारी कसैसँग पनि छैन ।

विशेष गरी दक्षिण कोरिया, बेलायत, हङकङ र अस्टे्रेलियाबाट आउने रकम हुन्डीमार्फत् नेपाल भित्रिने गरेको छ । कानुनी जटिलताको कारण ती देशहरुमा हुन्डीको कारोबार फस्टाएको ढकाल बताउँछन् । अन्य देशमा भने बिस्तारै रेमिट कम्पनीमार्फत् कारोबार हुन थालेको ढकालको भनाइ छ । अवैधानिक रुपले भित्रिएको रकमले देशको अर्थतन्त्रमा नकारात्मक प्रभाव पारेको हुन्छ । रेमिट्यान्सबाट आएको पैसामा सरकारले राजश्व उठाए पनि हुन्डीमार्फत् आउने रकमले सरकारको खातामा जाने गरेको राजश्वसमेत गुमिरहेको छ । नेपालमा सम्पत्ति शुद्धिकरण निवारण विरुद्धको ऐन कार्यान्वयनमा आइसकेपछि हुन्डीबाट आउने रकम पनि कालो धनको रुपमा गनिनेछ । सजिलोका लागि कानुनी रुपमा कमाएको पैसा भोलि गैरकानुनी देखिन सक्ने सम्भावना बलियो देखिएको छ । तर, हुन्डीमार्फत् आएको पैसालाई भने आन्तरिक राजश्व विभागले कालो धनअन्र्तगत राख्ने गरेको विभागका महानिर्देशक शान्तबहादुर श्रेष्ठ बताउँछन् ।

नेपालमा हुन्डीको कारोबार विशेष गरी ट्राभल्स ऐजेन्सी, म्यानपावर कम्पनी र मनी ट्रान्सफरहरुले गर्दै आएका छन् । राजश्व अनुसन्धान विभागले गरेको अनुसन्धानमा हुन्डीको कारोबारमा बढीमा मात्रामा ट्राभल्स, मनि ट्रान्सफर, लज र म्यानपावर कम्पनीहरु यसमा बढी संलग्न रहेको पाइएको थियो । विशेषगरी काठमाडौंमा न्युरोड र सुन्धारा तथा नयाँ बसपार्क क्षेत्रमा हुन्डीको कारोबार बढी हुने गरेको विभागको अनुसन्धानले पत्ता लगाएको थियो ।

विभाग सम्बन्ध स्रोतका अनुसार, सुन्धारा तथा नयाँ बसपार्क क्षेत्रका होटल तथा तथा लजहरुमा ठूलो गिरोह हुन्डीको कारोबारमा संलग्न छ । विभागका एक अधिकारीले नाम नछाप्ने सर्तमा भन्छन्, "यसको कारोबारमा नाम चलेका कतिपय व्यक्ति समावेश भएको पाइएको छ ।" नेपालभित्र पैसा भित्राउनका लागि मात्र नभएर पैसाबाहिर पठाउनका लागि पनि हुन्डीको प्रयोग गरेको छ । खासगरी नेपालबाट गैरकानुनी रुपले विदेशमा रकम पठाउन हुन्डीको प्रयोग हुँदै आएको छ ।

अहिलेसम्म हुन्डीबाट कति रकमको कारोबार हुने गरेको छ, त्यसको तथ्यांक छैन । दुई वर्षअगाडि नेपाल राष्ट्र बैंकले गरेको अनौपचारिक अनुसन्धानमा २१ अर्ब हुन्डीमार्फत् बाहिर गएको अनुमान गरिएको थियो । हुन्डीमै संलग्न रहेका न्यूरोडमा कपडाको होलसेल पसल गर्ने एक व्यवसायी भन्छन्, "हाम्रो व्यवसायको कारोबार अर्बौको छ।" विशेष गरी खासा र हङकङसम्म सामान लिनको लागि पुग्ने उनी आफूले पठाउनु पर्ने रकम हुन्डीमार्फत् पठाउने गरेको बताउँछन् ।

"हामीजस्तो सानो व्यापारीले गर्ने हुन्डीको कारोबार करोडको मात्र हुने गरे पनि ठूला व्यवसायीहरुले यसमा अर्बौको रकम कारोबार गर्ने गरेका छन् । नेपालको कानुनअनुसार, तोकिएको रकमभन्दा बढी रकम विदेश लैजान पाइँदैन । विभिन्न किसिमका परियोजना लगायतका क्षेत्रमा लगानी गरेका विदेशीहरुले पनि रकम विदेश पठाउने गरेका छन् । कानुनी रुपले मुनाफाको रकम विदेश लैजान पाउने व्यवस्था भए पनि करछली गर्नका लागि उनीहरुले यसबाट प्राप्त मुनाफा हुन्डीमार्फत् बाहिर लैजाने गरेको पाइन्छ ।

अवैध कल बाइपास (भिओआइपी) मा संलग्नले कमाएको रकम बाहिर पठाउन हुन्डीको प्रयोग गर्ने गरेको पाइएको छ । प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सिआइबीका) ले केही महिना अगाडि भिओआइपी मेसिनसहित चारजनालाई प्रक्राउ गरेपछि अवैध रकम पठाउन हुन्डीको कारोबार हुने गरेको तथा हुन्डीमार्फत् करोडौँ रुपियाँ विदेश पठाइएको खुलासा भएको थियो ।

सिआइबीका अनुसार, हुन्डीमार्फत् बाहिर रकम पठाउनका लागि हङकङमा रकम पठाइने गरेको खुलासा भएको छ । नेपालमा विभिन्न गैरकानुनी तवरले आर्जन गरेको रकम हुन्डीमार्फत् दलालहरुले हङकङ पठाउने र त्यहाँबाट अन्य देशमा जाने गरेको सिआइबीको प्रारम्भिक चरणको अनुसन्धानले खुलासा गरेको थियो । खास गरेर अवैध कलमा संलग्न रहेकाहरुले अवैध तरिकाबाट आर्जन गरेको रकम हुन्डीमार्फत् विदेश पठाउने गरेका छन् ।

एक रेमिट कम्पनीका सञ्चालकका अनुसार, नेपालले रेमिट्यान्सबाट आर्जन गरे जति पैसा हुन्डीमार्फत् बाहिरिने गरेको बताउँछन् । खासगरी गैरकानुनी क्रियाकलापमा आर्जन गरेको रकम त्यस्ता व्यवसायीले हुन्डीमार्फत् पठाउने गरेका छन् । लागू औषध, जाली नोट, अपहरण लगायतका गैरकानुनी कारोबारबाट आर्जित रकम पठाउन हुन्डीको माध्यम प्रयोग हुने गरेको छ ।

तर कानुनी रुपमा विदेशमा कमाएको पैसा पठाउन नेपाली कामदारले रेमिट्यान्सबाट भन्दा बढी पैसा हुन्डीमार्फत् पठाउने गरेका छन् । बैंकभन्दा सस्तो र सजिलोका लागि कानुनी तवरले आर्जन गरेको पैसा पनि हुन्डीमार्फत् कामदारले नेपाल पठाउने गरेका छन् ।

कसरी हुन्छ हुन्डीको कारोबार
पैसा पठाउन चाहने व्यक्तिले हुन्डी गर्ने ठाउँमा पैसा बुझाएपछि त्यहाँबाट इमेल वा एसएमएस गरेर पैसा पठाउनेको नाम र कोड नम्बरसहित रकम पैसा पठाइदिने ठाउँमा हुन्डीको कारोबारीले पठाइदिएका हुन्छन् । जस्तो कुनै व्यक्तिले हुन्डीको कारोबार हुने ठाउँमा गएर पैसा दिन्छ र उसलाई एउटा कोड दिइन्छ र उसले पैसा पाउनु पर्ने व्यक्तिलाई त्यो कोड दिएको हुन्छ । पैसा पाउने ठाउँमा रहेको स्थानीय एजेन्टले त्यो रकम घरैसम्म पनि पुर्‍याइदिने व्यवस्था गरेको हुन्छ । बैंकको तुलनामा सजिलो भएकाले कानुनी रुपमा विदेशमा कमाएको पैसा नेपालमा हुन्डीमार्फत् आउने गरेको छ ।

बैंकभन्दा सजिलो भनेर हुन्डीवालाले प्रचार गरे पनि यसमा नेपाली कामदारहरु ठगिने क्रम भने बढ्दो छ । पहिलो पटक विदेश गएका कामदार हुन्डी व्यवसायीबाट बढी ठगिने गरेका छन् । एक लाख रुपैयाँ नेपालमा पठाउनु परेमा हुन्डीवालाहरुले बढीले ३ देखि ५ हजार रुपैयाँ कमिसन लिने गरेका छन् । हुन्डीको कारोबार बढी हुने कोरियामा तर नयाँ कामदारहरुले काम गर्न गएको देशको अवस्थाको बारेमा जानकारी नपाउने भएकाले उनीहरु बढी मात्रामा हुन्डीबाट ठगिने गरेका हुन् ।

हुन्डी व्यवसायमा संलग्नहरु ठगिदा वा लुटिदा यसको उजुरी प्रहरीमा गरेका छैनन् । केही महिनाअगाडि काठमाडौंमा व्यवसायी पवन सारियाको ७५ लाख रुपैयाँ लुटिएको थियो तर उनले त्यसको उजुरी प्रहरीमा नगरेको उनी निकट व्यक्तिहरु बताउँछन् । हुन्डीको कारोबारमा संलग्न रहेका व्यवसायी सारिया पैसा लुटिएमा रकमको स्रोतको बारेमा प्रहरीले अनुसन्धान गर्ने भएकाले त्यसको उजुरी नगरेको बुझिएको छ ।
हुन्डीको कारोबारमा संलग्न रहेकाहरु विश्वासको आधारमा कारोबार हुने गरेकाले त्यसको उजुरी प्रहरीमा नपरेको हो । हुन्डी कारोबारमा रहेका एक व्यवसायी भन्छन्, "यसको उजुरी प्रहरीमा गरे, सबै फँस्ने भएकाले उजुरी नपरेको हो ।"

ट्राभल्स र मनि ट्रान्सफरको बोर्ड झुन्ड्याएर अवैध हुन्डीको कारोबार गर्नेहरुलाई राजश्व अनुसन्धान विभागले केही महिनाअगाडि छापा मारेको थियो । सुन्धारामा रहेका केही ट्राभल्स ऐजेन्सी र मनि ट्रान्सफरमा छापा मारे पनि विभागले अहिले भने अनुसन्धानलाई निरन्तरता दिएको छैन । अनुसन्धानमा अपेक्षा गरे अनुसारको सफलता हासिल गर्न नसकेपछि अनुसन्धान प्रक्रिया अहिलेलाई स्थगित भएको छ । हुन्डीको विषयको अनुसन्धान प्रक्रिया अहिले पनि जारी रहेको राजश्व अनुसन्धान विभागका महानिर्देशक शान्तबहादुर श्रेष्ठ बताउँछन् । विभागले राष्ट्र बैंक र सिआइबीसँग अनुसन्धान प्रक्रियालाई जारी राखेको उनको भनाइ छ । केही दिनभित्रमा केही व्यवसायीलाई अवैध हुन्डीको कारोवार सञ्चालन गरेको आरोपमा मुद्दा चलाउने तयारी गरिरहेको उनले जानकारी दिए ।

बैंकमार्फत् पैसा पठाउँदाका फाइदा
हुन्डीको कारोबार सजिलो हुने भए पनि बैकिङ प्रणालीमार्फत् पठाएको पैसाले कानुनी मान्यता पाएको हुन्छ । सजिलोको लागि विदेशका नेपालीले हुन्डीबाट पैसा पठाएर वैधानिक तवरले दुःख गरी कमाएको रकमलाई पनि कालो धन बनाइरहेका छन् ।

बैंकिङ प्रणालीबाट आएको रकम स्रोत खुलाएर पठाइएको हुन्छ र यसबाट सरकारको खातामा राजश्व जानुका साथै रकम पठाउने व्यक्ति वा पाउने व्यक्ति ठगिने सम्भावना हुँदैन । हुन्डीबाट आएको पैसा सधैँ अवैध हुने राजश्व अनुसन्धान विभागका महानिर्देशक श्रेष्ठ बताउँछन् ।

भर्खरै थपिएका पोष्टहरू

पछिल्ला समाचारहरु

प्रवास खबर

स्थानिय समाचार

[सुन्दरसंसार-मनोरञ्जनात्मक वेभपत्रिका,आज तपाइँले हेर्नुभयो?]